9 Mayın Tarixi Həqiqəti: Faşizm yox, Nasizm üzərində Qələbə

Faşizm üzərində qələbə və tarixi həqiqət

Tarix çox vaxt siyasi ideologiyaların təsiri altında dəyişdirilmiş və ya sadələşdirilmiş şəkildə təqdim olunur. Bu xüsusilə İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələri ilə bağlı terminologiyada özünü açıq şəkildə göstərir. Postsovet məkanında hər il qeyd olunan “Faşizm üzərində qələbə günü” ifadəsi buna klassik nümunədir. Əslində bu anlayış elmi-tarixi baxımdan düzgün deyil və reallığa uyğunlaşdırılması vacibdir.

Faşizm anlayışının mənşəyi

Faşizm termini ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində İtaliyada Benito Mussolini tərəfindən işlədilmişdir. 1922-ci ildə Mussolini hakimiyyətə gəldi və 1943-cü ilə qədər ölkəni totalitar üsulla idarə etdi. İtaliyada qurulan bu rejim:

Millətçilik və dövlət üstünlüyü ideologiyasına söykənirdi;

Parlament demokratiyasını ləğv etmişdi;

Mətbuatı, məhkəmələri və siyasi müxalifəti tam nəzarət altına almışdı.

Yəni “faşizm” anlayışı tarixi və siyasi baxımdan konkret olaraq Mussolini İtaliyasını ifadə edir.

Faşizmin süqutu

İkinci Dünya Müharibəsi gedişində İtaliya ağır məğlubiyyətlər aldı. 1943-cü il 25 iyulda Mussolini devrildi və faşist rejimi süquta uğradı. Ardınca 1943-cü il 8 sentyabrda İtaliya rəsmi kapitulyasiya aktını imzaladı və müttəfiqlərin tərəfinə keçdi.

Bu fakt göstərir ki, əslində faşizm üzərində qələbə 1943-cü ildə qazanılıb.

Nasizmin fərqi

Almaniyada isə Mussolininin ideologiyasından fərqli, amma oxşar prinsiplərə əsaslanan başqa bir totalitar sistem mövcud idi. Onun adı nasionalsosializm və ya qısaca nasizm idi. Adolf Hitler və Nasi partiyası 1933-cü ildən 1945-ci ilə qədər Almaniyanı idarə etdi.

Nasizm:

İrqçi ideologiyaya əsaslanırdı;

Antisemitizm və “ari irq üstünlüyü” nəzəriyyəsini dövlət siyasətinə çevirmişdi;

Qonşu ölkələrin işğalı və soyqırımı ilə nəticələnmişdi.

Almaniya 8 may 1945-ci ildə kapitulyasiya aktını imzaladı. Bu tarix Qərbi Avropada və ABŞ-da “Victory in Europe Day” (VE Day) kimi tanınır. Moskva vaxtına görə isə artıq 9 may idi. Buna görə də Sovet İttifaqı və sonrakı postsovet ölkələri qələbəni 9 mayda qeyd etməyə başladılar.

Sovetlərin terminoloji sadələşdirməsi

SSRİ öz təbliğat siyasətində “faşizm” anlayışını ümumiləşdirərək nasizmə də şamil etdi. Məqsəd düşmən obrazını daha sadə və anlaşıqlı formada təqdim etmək idi. Bu, ideoloji baxımdan işə yarayırdı, amma tarixi baxımdan yanlışdır.

Nəticədə “Faşizm üzərində qələbə günü” ifadəsi rəsmi bayram adı kimi yayıldı və bu günə qədər bir çox postsovet ölkələrində işlədilir. Halbuki dəqiq elmi yanaşma belə olmalıdır:

1943 – Faşizm üzərində qələbə (İtaliya, Mussolini rejiminin süqutu)

1945 – Nasizm üzərində qələbə (Almaniya, Hitler rejiminin süqutu)

Nəticə

Bugünkü terminologiya tarixi reallıqdan çox sovet ideoloji mirasının məhsuludur. Əgər biz tarixi düzgün anlamaq və gələcək nəsillərə doğru ötürmək istəyiriksə, bu fərqləri açıq şəkildə vurğulamalıyıq.

Deməli, 9 may – nasizm üzərində qələbə günüdür, faşizmin yox.
Əsl faşizm üzərində qələbə isə 1943-cü ilin 25 iyulunda Mussolininin devrilməsi ilə əldə olunmuşdur.

Tarixi həqiqəti düzgün adlandırmaq yalnız elmə hörmət deyil, həm də gələcək nəsillərin tarixi səhvsiz öyrənməsi üçün vacib bir addımdır.